Veteranen die ziek of gewond raken in dienst van ons land, hebben recht op volledige schadevergoeding. Dat recht is vastgelegd in de Uitvoeringsregeling Volledige Schadevergoeding (UVS). Het gaat hier om een rechtspositionele voorziening: zodra aan de voorwaarden is voldaan, móét Defensie de schade vaststellen en vergoeden.

Toch kiest Defensie er vaak voor om dit recht af te wikkelen via een vaststellingsovereenkomst (VSO). Daarmee wordt gedaan alsof de schadevergoeding een kwestie van onderhandeling is. Dat is juridisch onhoudbaar én schadelijk voor veteranen.

Een voorziening waar je recht op hebt, mag niet afhankelijk worden gesteld van het tekenen van een contract. Toch maakt Defensie de VSO tot regel en koppelt zelfs de betaling daaraan. Het gevolg: druk, lagere vergoedingen en verlies van rechtsbescherming.

Van uitzondering naar regel

Een VSO is een privaatrechtelijk instrument, bedoeld voor gelijkwaardige partijen die een geschil willen beëindigen. Binnen het bestuursrecht hoort het een uitzondering te zijn als het gaat om het toekennen van een rechtspositionele voorziening. Bij Defensie is het echter vaste praktijk geworden om een rechtspositionele voorziening toe te kennen. Daarmee wordt de bestuursrechtelijke weg – het besluit – omzeild, inclusief de rechtsbescherming die daarbij hoort. En dat leidt volgens mij tot misstanden.

Druk en afhankelijkheid

Het traject van arbeidsongeschiktheid tot definitieve schadevaststelling duurt vaak tien tot vijftien jaar. In die periode raken veteranen financieel aan lager wal en kampen ze vaak met ernstige gezondheidsproblemen. Onder zulke omstandigheden is onderhandelen over een contract over een rechtspositionele aanspraak geen vrije keuze. Onderhandelen over een rechtspositionele aanspraak pakt vrijwel altijd in het nadeel van de veteraan uit.

De druk wordt verder opgevoerd doordat Defensie betaling van de schadevergoeding in de praktijk afhankelijk maakt van het tekenen van een VSO. Zo lang niet is getekend, wordt er geen vergoeding betaald. Op deze manier wordt bij de veteraan de indruk gewekt dat het krijgen van de schadevergoeding afhankelijk is van het tekenen van de VSO. Dat beeld is misleidend – Defensie moet immers ook zonder VSO altijd gewoon een besluit nemen. En volgens de regeling moet die vergoeding overeenkomen met de uitkomst van de schadeberekening.

Waarom tekenen veteranen tóch?

Hoewel de VSO vaak geen enkel voordeel biedt, voelen veel veteranen zich toch gedwongen om te tekenen:

• Financiële druk: door de lange doorlooptijd (soms meer dan een decennium) raken velen in financiële problemen. Zonder ondertekening blijven betalingen onzeker of ontoereikend.

• Psychische belasting: jarenlang wachten (10-15 jaar) en procederen is buitengewoon zwaar, zeker voor wie kampt met PTSS.

• Schijnvrijheid: De indruk bestaat vaak dat weigeren te tekenen betekent dat het traject nóg langer zal duren. Het niet toekennen van de voorziening zo lang de veteraan niet heeft getekend versterkt deze druk.

• Onwetendheid: Aan veteranen wordt voorgehouden dat de VSO de norm is. De meeste veteranen zijn er niet van op de hoogte dat de voorziening ook moet worden toegekend zonder VSO.

De “vrijwilligheid” van de VSO is daarmee grotendeels een fictie.

Geen voordelen, wél verlies van rechten

Voor veteranen heeft de VSO meestal geen enkel voordeel. De schadevergoeding is zelden hoger dan bij een besluit en vaak juist lager. De beloofde tijdswinst is minimaal of ontbreekt volledig.

Wat de veteraan wel verliest: zijn rechtsbescherming. Een besluit bindt Defensie aan de schadeberekening en laat ruimte voor bezwaar en beroep. Bij een VSO vervalt die bescherming. Wie tekent, staat buitenspel.

Een kwetsbare groep verdient bescherming

We hebben het hier over veteranen die door hun inzet voor Nederland blijvend ziek of gewond zijn geraakt. Zij verkeren vaak al jarenlang in onzekerheid, met financiële en psychische druk. Juist deze groep moet door de overheid beschermd worden.

Het onder druk laten tekenen door veteranen van een VSO geeft geen pas. Het is juridisch onjuist, moreel onverdedigbaar en een bestuursorgaan onwaardig.

Het besluit is de norm

Belangrijk om te benadrukken: een besluit is niet een alternatief naast de VSO. Het is de enige juiste weg. Het bestuursrecht schrijft voor dat een bestuursorgaan bij een rechtspositionele voorziening een besluit neemt. Alleen zo zijn rechtszekerheid en rechtsbescherming gegarandeerd. Vanzelfsprekend kan een vaststellingsovereenkomst bij wijze van uitzondering worden gebruikt.

Conclusie

Een recht mag niet afhankelijk worden gesteld van het tekenen van een contract. Toch maakt Defensie de VSO tot regel en koppelt daar zelfs de betaling aan vast. Het resultaat: druk, onvrijwillig tekenen, lagere vergoedingen en verlies van rechtsbescherming.

Voor veteranen levert het niets op. Defensie moet erkennen wat de wet al voorschrijft: rechtspositionele aanspraken horen bij besluit te worden vastgesteld.