Onderwerpen: rvs

Voor veel veteranen is thuiskomen geen bevrijding, maar het begin van een nieuwe strijd. Posttraumatische stressstoornis (PTSS) kan het dagelijks leven volledig ontregelen: herbelevingen, slapeloosheid, angst en concentratieproblemen maken werken vaak onmogelijk. In mijn praktijk zie ik te vaak dat het UWV de ernst van deze aandoening onvoldoende erkent.

In een recente zaak worden de schrijnende gevolgen duidelijk. Een veteraan ontwikkelde PTSS na traumatische ervaringen tijdens uitzending. Bij terugkomst in Nederland beoordeelde het UWV haar als minder dan 35 procent arbeidsongeschikt, ondanks duidelijke medische rapporten en psychologisch bewijs. Geen WIA-uitkering, geen erkenning van de beperkingen die haar dagelijks leven beheersten. Pas na vijf jaar van juridische procedures, tot aan de hoogste rechter, werd volledige arbeidsongeschiktheid erkend. Vijf jaar van onzekerheid, stress en bureaucratische strijd – terwijl het UWV juist bedoeld is om bescherming te bieden.

Het probleem is structureel: het UWV heeft geen duidelijke richtlijnen voor de beoordeling van veteranen met PTSS. Beoordelingen verlopen willekeurig en hangen sterk af van de verzekerings- of bedrijfsarts die het dossier onder ogen krijgt. Veel van deze artsen hebben onvoldoende kennis van oorlogstrauma en de langdurige psychische gevolgen daarvan. Ze beoordelen veteranen vaak op basis van korte gesprekken en standaardcriteria, zonder rekening te houden met de complexe realiteit van PTSS.

Het gevolg is schrijnend. Veteranen moeten hun trauma’s steeds opnieuw uitleggen, wat herbelevingen, slapeloosheid en stress verergert. Financieel raken ze vaak in de knel: inkomensverlies, risico op woningverlies, schulden en afhankelijkheid van sociale voorzieningen zijn dagelijkse realiteit. Ook gezinnen lijden mee; partners en kinderen dragen indirect de last van financiële onzekerheid en psychische overbelasting.

De WIA biedt normaal gesproken bescherming voor mensen die door ziekte of beperking niet meer volledig kunnen werken. Voor veteranen met PTSS kan een correcte toekenning het verschil betekenen tussen financiële stabiliteit en jarenlang overleven op het randje van armoede. Helaas wijst het UWV deze uitkeringen te vaak onterecht af of stelt ze veel te laag vast, waardoor langdurige juridische procedures nodig zijn om recht te krijgen.

Deze zaak laat zien dat tijdige juridische bijstand cruciaal is. Veteranen die hun rechten niet actief verdedigen, lopen het risico jarenlang zonder adequate uitkering te blijven, met alle persoonlijke, sociale en financiële gevolgen van dien. Het UWV faalt op meerdere niveaus: beleid, uitvoering en kennis van verzekerings- en bedrijfsartsen.

Het is hoog tijd dat het UWV structureel verbetert. Veteranen met PTSS verdienen een beoordelingssysteem dat consistent, transparant en trauma-gericht is. Artsen moeten getraind worden in het herkennen en begrijpen van oorlogstrauma. Juridische procedures mogen niet de enige manier zijn om erkenning en uitkering te krijgen; erkenning moet vanzelfsprekend zijn.

Veteranen en hun gezinnen verdienen erkenning, stabiliteit en zekerheid. Deze zaak toont scherp aan dat het UWV bakzeil moet halen en dat tijdige juridische bijstand onmisbaar is. Alleen zo kan een veteraan zich richten op herstel en het gezinsleven, in plaats van op een jarenlang gevecht tegen een systeem dat hun trauma structureel negeert.

Veteranen die ziek of gewond raken in dienst van ons land, hebben recht op volledige schadevergoeding. Dat recht is vastgelegd in de Uitvoeringsregeling Volledige Schadevergoeding (UVS). Het gaat hier om een rechtspositionele voorziening: zodra aan de voorwaarden is voldaan, móét Defensie de schade vaststellen en vergoeden.

Toch kiest Defensie er vaak voor om dit recht af te wikkelen via een vaststellingsovereenkomst (VSO). Daarmee wordt gedaan alsof de schadevergoeding een kwestie van onderhandeling is. Dat is juridisch onhoudbaar én schadelijk voor veteranen.

Een voorziening waar je recht op hebt, mag niet afhankelijk worden gesteld van het tekenen van een contract. Toch maakt Defensie de VSO tot regel en koppelt zelfs de betaling daaraan. Het gevolg: druk, lagere vergoedingen en verlies van rechtsbescherming.

Van uitzondering naar regel

Een VSO is een privaatrechtelijk instrument, bedoeld voor gelijkwaardige partijen die een geschil willen beëindigen. Binnen het bestuursrecht hoort het een uitzondering te zijn als het gaat om het toekennen van een rechtspositionele voorziening. Bij Defensie is het echter vaste praktijk geworden om een rechtspositionele voorziening toe te kennen. Daarmee wordt de bestuursrechtelijke weg – het besluit – omzeild, inclusief de rechtsbescherming die daarbij hoort. En dat leidt volgens mij tot misstanden.

Druk en afhankelijkheid

Het traject van arbeidsongeschiktheid tot definitieve schadevaststelling duurt vaak tien tot vijftien jaar. In die periode raken veteranen financieel aan lager wal en kampen ze vaak met ernstige gezondheidsproblemen. Onder zulke omstandigheden is onderhandelen over een contract over een rechtspositionele aanspraak geen vrije keuze. Onderhandelen over een rechtspositionele aanspraak pakt vrijwel altijd in het nadeel van de veteraan uit.

De druk wordt verder opgevoerd doordat Defensie betaling van de schadevergoeding in de praktijk afhankelijk maakt van het tekenen van een VSO. Zo lang niet is getekend, wordt er geen vergoeding betaald. Op deze manier wordt bij de veteraan de indruk gewekt dat het krijgen van de schadevergoeding afhankelijk is van het tekenen van de VSO. Dat beeld is misleidend – Defensie moet immers ook zonder VSO altijd gewoon een besluit nemen. En volgens de regeling moet die vergoeding overeenkomen met de uitkomst van de schadeberekening.

Waarom tekenen veteranen tóch?

Hoewel de VSO vaak geen enkel voordeel biedt, voelen veel veteranen zich toch gedwongen om te tekenen:

• Financiële druk: door de lange doorlooptijd (soms meer dan een decennium) raken velen in financiële problemen. Zonder ondertekening blijven betalingen onzeker of ontoereikend.

• Psychische belasting: jarenlang wachten (10-15 jaar) en procederen is buitengewoon zwaar, zeker voor wie kampt met PTSS.

• Schijnvrijheid: De indruk bestaat vaak dat weigeren te tekenen betekent dat het traject nóg langer zal duren. Het niet toekennen van de voorziening zo lang de veteraan niet heeft getekend versterkt deze druk.

• Onwetendheid: Aan veteranen wordt voorgehouden dat de VSO de norm is. De meeste veteranen zijn er niet van op de hoogte dat de voorziening ook moet worden toegekend zonder VSO.

De “vrijwilligheid” van de VSO is daarmee grotendeels een fictie.

Geen voordelen, wél verlies van rechten

Voor veteranen heeft de VSO meestal geen enkel voordeel. De schadevergoeding is zelden hoger dan bij een besluit en vaak juist lager. De beloofde tijdswinst is minimaal of ontbreekt volledig.

Wat de veteraan wel verliest: zijn rechtsbescherming. Een besluit bindt Defensie aan de schadeberekening en laat ruimte voor bezwaar en beroep. Bij een VSO vervalt die bescherming. Wie tekent, staat buitenspel.

Een kwetsbare groep verdient bescherming

We hebben het hier over veteranen die door hun inzet voor Nederland blijvend ziek of gewond zijn geraakt. Zij verkeren vaak al jarenlang in onzekerheid, met financiële en psychische druk. Juist deze groep moet door de overheid beschermd worden.

Het onder druk laten tekenen door veteranen van een VSO geeft geen pas. Het is juridisch onjuist, moreel onverdedigbaar en een bestuursorgaan onwaardig.

Het besluit is de norm

Belangrijk om te benadrukken: een besluit is niet een alternatief naast de VSO. Het is de enige juiste weg. Het bestuursrecht schrijft voor dat een bestuursorgaan bij een rechtspositionele voorziening een besluit neemt. Alleen zo zijn rechtszekerheid en rechtsbescherming gegarandeerd. Vanzelfsprekend kan een vaststellingsovereenkomst bij wijze van uitzondering worden gebruikt.

Conclusie

Een recht mag niet afhankelijk worden gesteld van het tekenen van een contract. Toch maakt Defensie de VSO tot regel en koppelt daar zelfs de betaling aan vast. Het resultaat: druk, onvrijwillig tekenen, lagere vergoedingen en verlies van rechtsbescherming.

Voor veteranen levert het niets op. Defensie moet erkennen wat de wet al voorschrijft: rechtspositionele aanspraken horen bij besluit te worden vastgesteld.

Ook getrainde militairen als ‘genezerik’ Marco Boerendonk (47) lopen tegen grenzen aan. Bloedige gebeurtenissen tijdens lange missies onder hoogspanning in Afghanistan en Irak nestelen zich in Boerendonks hoofd tot het overloopt. Hij knakt wanneer hij onterechtwordt gearresteerd voor vermeende oorlogsmisdaden. PTSS was hard op weg hem te slopen, maar na jaren breekt eindelijk de zon door.

Defensie heeft de financiële genoegdoening gestort. Na jaren vechten tegen de bureaucratie kan de eindeloze stapel rapporten, brieven, (her)keuringen eindelijk in de vuurton. ,,De officieren in het veld neem ik niks kwalijk, wél de bureaucratische semi-militairen bij Defensie die achter hun bureautje zitten, met hun rekenmachientjes, die moeten beslissen wat ik wel of niet moet krijgen.”

„De jurist die mij al die tijd bijstond is een goede vriend geworden. Maar eerlijk: ik wil zijn nummer wissen uit mijn telefoon. En hem liefst nooit meer spreken. Al die shit moet uit mijn hoofd. Niet meer dakloos zijn. Ik wil nooit meer op mijn knieën bij de gemeente of ik alsjeblieft een briefadres mag hebben. Ik wil rust in mijn kop.”